کد خبر: 16484
ف
آرای ارسطو، ابن سینا و ملاصدرا درباره بخت و اتفاق
اتفاقی بودن یک رویداد در جایی است که آن رویداد معلول عاملی غیر از علت شناخته شده خود باشد. چنین وضعیتی بدون اینکه علت معینی داشته باشد به سبب تقارن و همراهی بین دو عامل پیش می آید.

شبکه علمی ثریا به نقل از مهر ـ زینب سیار: بخت اصطلاحی است برای تبیین رویدادهایی که وقوع آنها با نظام شناخته شدۀ علل و معلولات ناهماهنگ به نظر می رسد.  اساسا این اندیشه بر این تصور استوار بوده است که برخی از پدیده ها از نظم حاکم بر طبیعت پیروی نمی کنند و بنابراین نمی توان آنها را بر پایه قوانین علیت تبیین کرد. تمایزی که در نگاه نخست میان قوانین قانون مند و پیش بینی پذیر با امور خلاف عادت و پیش بینی ناپذیر دیده می شود،  به این اعتقاد منجر می شود که بخت و اتفاق بیرون از شمول علیت و خود مبدأیی ناشناخته برای امور است . ارسطو برای بخت و اتفاق نوعی اصالت قائل می شود و فیلسوفان مسلمان بخت و اتفاق را بر اساس نظر ارسطو تبیین کرده اند.

امور اتفاقی اموری هستند که برخلاف رویدادهای همیشگی و رویدادهایی که در اکثر اوقات روی می دهند، وقوعشان استثنایی بوده و همیشگی نیستند. احتمال وقوع یک رویداد به اعتبار شناخت ما از طبیعت رویدادها معنا می یابند.  همه رویدادها در تحقق مشمول این حکم هستند که از ناحیه علتی ضرورت نیابند، وجودشان غیر ممکن خواهد بود.  امور اتفاقی نیز در ذات خود تفاوتی با سایر رویدادها ندارند، این امور از این نظر متمایز هستند که نمی توانند مستقیما موضوع دانش ما به حهان واقعیت قرار گیرند.

اتفاقی بودن یک رویداد در جایی است که آن رویداد معلول عاملی غیر از علت شناخته شده خود باشد. چنین وضعیتی بدون اینکه علت معینی داشته باشد به سبب تقارن و همراهی بین دو عامل پیش می آید. در این مورد ذهن ممکن است علت اصلی که همان علت بالذات است را از علت بالعرض تشخیص ندهد.  هر رویدادی تنها یک علت بالذات و یا مجموعهخاصی  از این علل را دارد و در عین حال برای آن می توان تعداد نامحدود و نامعینی از علل بالعرض را در نظر گرفت.

امر مقارن با معلول بالذات زمانی معلول اتفاقی شمرده می شود که بتوان رابطه ای بین سبب  و آن معلول بالعرض تصور کرد. همه امور با علت بالذات هماهنگی دارند، اما میان یک رویداد و علت بالعرض آن همیشه رابطه ای از نوع اتفاق وجود ندارد. امر مقارن با معلول بالذات زمانی معلول اتفاقی شمرده می شود که بتوان رابطه ای میان سبب و آن معلول بالعرض تصور کرد.

نظر ارسطو درباره بخت و اتفاق

ارسطو در کتاب طبیعیات خود درباره این موضوع ابتدا نظرات فلاسفه مختلف را بیان می کند. بنابر نظر ارسطو  فلاسفه سه دیدگاه مختلف درباره بخت و اتفاق دارند؛ ۱- برخی از فلاسفه اموری را به بخت و اتفاق نسبت می دهند که علت معینی دارند و برخی از اینها هنگام صحبت از علت های مختلف به بخت و اتفاق اشاره ای ندارند، پس این گروه خود نیز بخت را دلیل چیزی نمی دانند. ۲- برخی دیگر معتقدند که علت آسمانها و زمین بخت است. طبق نظر این گروه تکوین گیاهان و حیوانات بر اثر طبیعت و عقل است و آسمان بر حسب اتفاق به وجود آمده است. از نظر ارسطو این دو سخن با هم تناقض دارند زیرا معلول برخی موجودات را بخت می دانند و برخی دیگر را نه . ۳-  گروهی دیگر معتقدند که بخت یکی از علت ها است اما  به علت اینکه امری الهی محسوب می شود عقل آدمی توانایی شناخت آن را ندارد .

ارسطو در اثبات بخت ابتدا مقدماتی را ذکر می کند؛ ابتدا می گوید: امور خارجی را به سه قسمت می توان تقسیم کرد، امور همیشگی، اموری که اغلب مواقع روی می دهند و اموری که به ندرت روی می دهند که بخت شامل دو مورد اول نمی شود.  ارسطو در بیان علت هم دو گونه علت را ذکر می کند، علت بالذات یعنی خود شیء علت است که علتی معین می باشد و علت بالعرض که صفت یا صفاتی از شیء علت است.

پس از بیان این مقدمات چنین نتیجه می گیرد که بخت از اموری است که همیشگی نبوده و دارای علت بالعرض است.

نظر ابن سینا دربارۀ بخت و اتفاق

انسان دسته ای از کارها را با اهداف خاصی انجام می دهد، اگر این کارها به غایتی غیر منتظره تبدیل شوند از بخت و اتفاق سخن می گوییم. بنا بر عقیدۀ ابن سینا یک فعل ممکن است اعداف متعددی داشته باشد. فاعل یکی از اهداف را در نظر می گیرد و مشغول کار می شود، اگر در جریان عمل غایت نهایی حاصل نشود و چیزی به غیر از مقصود اولیه حاصل گردد، به جای نسبت دادن غایت به همان فعل آن را به بخت و اتفاق نسبت می دهند.

ابن سینا غقیده آن دسته از فلاسفۀ یونانی که بخت و اتفاق را در دسته علل نمی دانند با ذکر سه دلیل رد می کند؛ ا- نمی توان گفت چون هرچیزی سببی دارد پس اتفاق نمی تواند وجود داشته باشد زیرا اگر سببی که موجب چیزی می شود دائمی نباشد، همان سبب اتفاقی می شود. ۲- غایت دو معنا دارد یکی به معنای چیزی که فعل به آن منتهی می شود و دیگری به معنای چیزی که مقصود فاعل از فعلش است که این معنای غایت ذاتی می باشد. ۳- امور می توانند تابع جعل جاعل باشند، زیرا اعتبار می تواند شامل امور اکثری و اقلی باشد. اختلاف نیت در اتفاقی بودن یا نبودن امور مؤثر است.

در کل درباره نظر ابن سینا می توان این نکات را در نظر گرفت؛ امور منسوب به بخت و اتفاق بدون علت یا خود به خودی نیستند، ولی با توجه به اینکه انسان از علل روی دادن برخی حوادث آگاهی ندارد آنها را به بخت و اتفاق نسبت می دهد. در واقع برخی از اموری که به بخت نسبت می دهیم غایت بالغرض هستند.

دربارۀ تأثیر بخت و اتفاق در عالم ابن سینا معتقد است که از آنجایی که بخت و اتفاق از جملۀ علل می باشند،  پس نباید آنها را نادیده گرفت و باید مشخص کنیم که از علل تأثیرگذار امور هستند یا نه.  در اتفاق علت غایی وجود نداشته و بخت و اتفاق به علت فاعلی بر می گردند. اگر امری اتفاقی به ضرر شخص باشد آن را به بخت بد نسبت می دهند و اگر به نفع شخص باشد آن را بخت خوب تعبیر می کنند. پس آن امری که بالضروره باشد اتفاق نیست، اما زمانی که ضرورتی وجود ندارد عامل اتفاق موجود است.

نظر ملاصدرا درباره بخت و اتفاق

درباره بخت و اتفاق ملاصدرا معتقد است که هرگاه کسی تفکر نماید در کیفیت و وقوع اجزاء عالم و رابطه همه اینها را با یکدیگر مقایسه کند، مشاهده خواهد کرد که بین آنها هیچ خلل و قصوری نیست. پس می توان با توجه به نظم موجود در عالم به نکته پی برد که شکل گیری عالم بر حسب بخت و اتفاق نیست. در  واقع امور واقع به وجه احسن نمی توانند حاصل بخت و اتفاق باشند زیرا اگر چنین باشند نظام این جهان ناپایدار خواهد شد.

بر اساس نظر ملاصدرا مراد از بخت و اتفاق این است که موجودات و حوادث این جهان تابع علل و اسباب خاصی نباشند. ملاصدرا در انتقاد به فلاسفه ای که وجود عالم را بدون هدف و بر حسب اتفاق می دانند، چنین می گوید که، بخت اتفاق نمی تواند درست باشد زیرا همه کسانی که خلقت را مستند به علت نکرده اند و نیروی خالق و حاکم به جهان را قبول نداشته اند، بر آن بودند که کون و فساد موجودات بر حسب اتفاق است و معلول علتی نیست. اهل ادیان و شرایع در تمدن اسلامی و همه متکلمان و فلاسفه این نظر را مردود می دانند. قسمت اعظم مباحث عقلیِ مربوط به اثبات صانع و اوصاف اسمای او در واقع رد بر این نظریه است.

منابع

سجادی، جعفر، فرهنگ اصطلاحات فلسفی ملاصدرا، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، ۱۳۸۶.

سجادی، جعفر، فرهنگ معارف اسلامی، کومش، تهران، ۱۳۷۳.

ولتر، فرانسوا، ترجمه نصرالله فلسفی، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران، ۱۳۵۴.

 


مرتبط ها
ارسال نظر
chapta
حداکثر تعداد کاراکتر نظر 200 ميياشد .
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.

وقتی پسر کوچک شجریان به جای همایون روی صحنه حاضر شد/ عکس

پنج سناریوی ترسناک درباره هوش مصنوعی

انتشار رندرهای تازه از هواوی میت ۲۰ لایت در سه رنگ

احداث دریاچه مصنوعی از حقابه دریاچه ارومیه متوقف شد

خداداد رئیس سازمان فوتبال مشکی‌پوشان می‌شود

عکس/ معاون وزارت دارایی دوره پادشاهی رضاشاه

مهران مدیری در کلاس دوم دبستان

عکس کمیاب از آرامگاه حافظ قبل از بازسازی

نام سریال جدید فریدون جیرانی تغییر کرد/ «نهنگ آبی» در پیش تولید

عکس زیرخاکی از ملانیا ترامپ

ساخت سیستم اعلام قیمت فروشگاهی فرمان‌پذیر از راه دور در کشور

آمار فروش و تماشاگران فیلم های سینمایی تا ۲۰ مرداد اعلام شد

هوش مصنوعی برای تشخیص ۵۰ بیماری چشمی به کار گرفته شد

گوگل جای شما را لو می‌دهد حتی اگر راضی نباشید!

روسای دانشگاه‌های سطح یک با وزیر خارجه دیدار کردند

سیستم جامع غربالگری هوشمند اتیسم در دانشگاه تهران ساخته شد

هزینه انجماد مغز چقدر است

توصیه رئیس اتحادیه طلا به مردم

۱۳ نوع دلار در بازار ایران/معنای انواع نام‌های دلار در بازار

۱۱ ترفند برای خنک نگه‌داشتن اتومبیل در گرمای تابستان

قرصی که با آن هر چه می‌خواهید بخورید اما چاق نشوید!

از بازار سکه چه خبر؟

یک زوج روسی ۳۰ نفر را خوردند + عکس

۲۰۶ پس از تصادف وارد خانه‌ مردم شد! + عکس

خالکوبی عجیب دست یک سارق +عکس

۱۲ باور غلط اما رایج علمی که شاید شما هم به آن ها اعتقاد دارید

ناطق‌نوری سوار چه خودرویی می‌شود؟ +عکس

علوم انسانی و اجتماعی اسلامی در ابتدای راه و در حال پیشرفت است

مسواک های جاندار! +عکس

آیا یادگیری در خواب ممکن است؟

فلاسکی که با تماس لب‌ها باز می‌شود+تصاویر

اپلیکیشنی که سکته مغزی را اعلام می‌کند

بازیگر «لیسانسه‌ها» شایعات مربوط به ازدواجش را تکذیب کرد

به شوهرم شلیک کردند، پسرم را کشتند و چهار نفر از آنها به من تجاوز کردند

مهلت ثبت نام برای نقل و انتقال دانشگاه آزاد تمدید شد

ارزانی طلا رکورد زد

مجازات قصاب گرانفروش تهرانی در ملا عام+عکس

خلیج همیشه فارس در اسناد سعودی

تصاویر باورنکردنی از بازسازی چهره مجروحان جنگ جهانی

چرا خودروسازها اصرار دارند قیمت‌ها آزاد شود؟

تصاویر دیده‌نشده شهید حججی در دوران سربازی +عکس

تصویری از رهبر انقلاب در لباس احرام

آغاز انتخاب رشته کنکور سراسری دانشگاه آزاد/۳۰مردادماه آخرین مهلت

عکس: سلفی سارا و نیکای «پایتخت»‌ با جواد عزتی

نامه ۱۳دانشگاه برای دریافت ارز دولتی امروز به دولت ارسال می شود

این دانشگاه کمترین شهریه را می‌گیرد

همسر ترامپ منتظر فرصتی برای طلاق!

ماجرای مرد جنجالی روس و ارتباط آن با دریای خزر

توصیه به احمدی‌نژاد؛برای ماندگاری برو بهشت زهرا!

جزئیات فوت جانباز ایرانی در پی دیپورت اشتباهی

علیرضا بیرانوند جانشین دروازه‌بان آرسنالی می‌شود

بارش باران و وزش باد شدید در انتظار ۶ استان

عکس: نیوشا ضیغمی و همسرش در جشن حافظ

رکورد تازه برای طولانی‌ترین هات داگ جهان! +عکس

این دانشگاه کمترین شهریه را می‌گیرد

توییتر رفع فیلتر نمی‌شود

شهریه دانشجویان دانشگاه الزهرا اعلام شد

چند نفر در کنکور ۹۷ انتخاب رشته کردند؟

تولید گوشی ارزان با همه امکانات گوشی های گرانقیمت

روزنامه جوان به چاوشی: وطن، هتل نیست!

عکس: چهره متفاوت «شبنم قلی خانی» در جشن حافظ!

مردی با دندان دماغ لیلا را کند! +عکس

۱۰ خریدار بزرگ سکه چه کسانی هستند؟

تکذیب یک شائبه درباره کنوانسیون خزر

تصویر «انگری بردز»، دزد معتاد را لو داد

عکس: بازیگران سریال «پدر» در جشن حافظ

یک شرکت لبنی، ۳۵ میلیارد تومان جریمه شد

زن جوان: مرد غریبه را به خانه آورده بودم

دو قطعه‌ی ممنوع آلبوم «چاوشی» لو رفت

پاسخ محسن هاشمی به «فرزندت کجاست؟» +عکس

۱۰ خریدار بزرگ سکه چه کسانی هستند+اسامی

هشدار به خریداران ملک در ترکیه پس از سقوط ارزش لیر

شوخی مهران مدیری هنگام گرفتن جایزه بهترین چهره تلویزیونی سال+ عکس

تصاویر کمیاب از جنگ ویتنام

کارگر‌ها دیگر فلافل هم نمی‌خورند!

رشیده طلیب؛ اولین زن مسلمان کنگره آمریکا + عکس

نماز وزرای ایرانی در حاشیه اجلاس قزاقستان/ تصاویر

کمپینی برای «آقازادگی»/ مقاماتی که پاسخگو شدند+ تصاویر

یک صحنه غیرعادی در تهران! +عکس

نوزادی همایون در آغوش محمدرضا شجریان +عکس

مجازات قصاب گرانفروش تهرانی در ملا عام+عکس

عکس: گلزار، بی سوادترین سلبریتی ماست

یک صحنه غیرعادی در تهران! +عکس

دلار به کانال ۷ هزار تومان می‌آید

تصویری تلخ از مرگ دو فوتبالیست ایرانی در گرجستان

آدم شرم می‌کند با خانواده، خندوانه ببیند

سکوی اعدام در عربستان +عکس

حامدِ سریال «پدر» از مردم عذرخواهی کرد

پسر و نوه «گوهر خیراندیش» +عکس

ماشین فرمانده نیروی دریایی ارتش چیست؟+عکس

گپ دوستانه سفیر آلمان در یک اتوبوس در تهران +عکس

خاص ترین مازراتی موجود در کشور +عکس

تنها کاربری درست پراید+عکس

دومین وزیر جوان در راه دولت؟ +عکس

همسر بازیگر زن ایرانی چه خودرویی سوار می‌شود؟ +عکس

تخلف فرزند استاندار و رئیس آموزش و پرورش در کنکور امسال

عکس:وقتی ارسطو و همسرش تیپ می‌زنند

عکس: بازیگر طنز و همسرش عزادار شدند

توصیه رئیس اتحادیه طلا به مردم

راه‌های از بین بردن خستگی و کسل بودن +عکس

کسی که با ساز وارد پارک می شود، خلافکار است؟

کمتر از ۵۰ سال آینده آب تمام می‌شود

این دو باجناق شرق تهران را به هم ریختند! +عکس

عکس: پوشش عجیب و غریب خانم بازیگر!

زن پوش‌ها راه فراری برای رسیدن به ابتذال +تصاویر

عکس: کوهنوردی جوان‌ترین وزیر دولت با آقازاده‌هایش

رونمایی از چهره جدید ساینا +عکس

دولت به درخواست احمدی‌نژاد «نه» گفت

رستوران خاص زن ۷۰ ساله تایلندی +عکس

ابتلای همسر آقای رئیس جمهور به سرطان +عکس