کد خبر: 16484
ف
آرای ارسطو، ابن سینا و ملاصدرا درباره بخت و اتفاق
اتفاقی بودن یک رویداد در جایی است که آن رویداد معلول عاملی غیر از علت شناخته شده خود باشد. چنین وضعیتی بدون اینکه علت معینی داشته باشد به سبب تقارن و همراهی بین دو عامل پیش می آید.

شبکه علمی ثریا به نقل از مهر ـ زینب سیار: بخت اصطلاحی است برای تبیین رویدادهایی که وقوع آنها با نظام شناخته شدۀ علل و معلولات ناهماهنگ به نظر می رسد.  اساسا این اندیشه بر این تصور استوار بوده است که برخی از پدیده ها از نظم حاکم بر طبیعت پیروی نمی کنند و بنابراین نمی توان آنها را بر پایه قوانین علیت تبیین کرد. تمایزی که در نگاه نخست میان قوانین قانون مند و پیش بینی پذیر با امور خلاف عادت و پیش بینی ناپذیر دیده می شود،  به این اعتقاد منجر می شود که بخت و اتفاق بیرون از شمول علیت و خود مبدأیی ناشناخته برای امور است . ارسطو برای بخت و اتفاق نوعی اصالت قائل می شود و فیلسوفان مسلمان بخت و اتفاق را بر اساس نظر ارسطو تبیین کرده اند.

امور اتفاقی اموری هستند که برخلاف رویدادهای همیشگی و رویدادهایی که در اکثر اوقات روی می دهند، وقوعشان استثنایی بوده و همیشگی نیستند. احتمال وقوع یک رویداد به اعتبار شناخت ما از طبیعت رویدادها معنا می یابند.  همه رویدادها در تحقق مشمول این حکم هستند که از ناحیه علتی ضرورت نیابند، وجودشان غیر ممکن خواهد بود.  امور اتفاقی نیز در ذات خود تفاوتی با سایر رویدادها ندارند، این امور از این نظر متمایز هستند که نمی توانند مستقیما موضوع دانش ما به حهان واقعیت قرار گیرند.

اتفاقی بودن یک رویداد در جایی است که آن رویداد معلول عاملی غیر از علت شناخته شده خود باشد. چنین وضعیتی بدون اینکه علت معینی داشته باشد به سبب تقارن و همراهی بین دو عامل پیش می آید. در این مورد ذهن ممکن است علت اصلی که همان علت بالذات است را از علت بالعرض تشخیص ندهد.  هر رویدادی تنها یک علت بالذات و یا مجموعهخاصی  از این علل را دارد و در عین حال برای آن می توان تعداد نامحدود و نامعینی از علل بالعرض را در نظر گرفت.

امر مقارن با معلول بالذات زمانی معلول اتفاقی شمرده می شود که بتوان رابطه ای بین سبب  و آن معلول بالعرض تصور کرد. همه امور با علت بالذات هماهنگی دارند، اما میان یک رویداد و علت بالعرض آن همیشه رابطه ای از نوع اتفاق وجود ندارد. امر مقارن با معلول بالذات زمانی معلول اتفاقی شمرده می شود که بتوان رابطه ای میان سبب و آن معلول بالعرض تصور کرد.

نظر ارسطو درباره بخت و اتفاق

ارسطو در کتاب طبیعیات خود درباره این موضوع ابتدا نظرات فلاسفه مختلف را بیان می کند. بنابر نظر ارسطو  فلاسفه سه دیدگاه مختلف درباره بخت و اتفاق دارند؛ ۱- برخی از فلاسفه اموری را به بخت و اتفاق نسبت می دهند که علت معینی دارند و برخی از اینها هنگام صحبت از علت های مختلف به بخت و اتفاق اشاره ای ندارند، پس این گروه خود نیز بخت را دلیل چیزی نمی دانند. ۲- برخی دیگر معتقدند که علت آسمانها و زمین بخت است. طبق نظر این گروه تکوین گیاهان و حیوانات بر اثر طبیعت و عقل است و آسمان بر حسب اتفاق به وجود آمده است. از نظر ارسطو این دو سخن با هم تناقض دارند زیرا معلول برخی موجودات را بخت می دانند و برخی دیگر را نه . ۳-  گروهی دیگر معتقدند که بخت یکی از علت ها است اما  به علت اینکه امری الهی محسوب می شود عقل آدمی توانایی شناخت آن را ندارد .

ارسطو در اثبات بخت ابتدا مقدماتی را ذکر می کند؛ ابتدا می گوید: امور خارجی را به سه قسمت می توان تقسیم کرد، امور همیشگی، اموری که اغلب مواقع روی می دهند و اموری که به ندرت روی می دهند که بخت شامل دو مورد اول نمی شود.  ارسطو در بیان علت هم دو گونه علت را ذکر می کند، علت بالذات یعنی خود شیء علت است که علتی معین می باشد و علت بالعرض که صفت یا صفاتی از شیء علت است.

پس از بیان این مقدمات چنین نتیجه می گیرد که بخت از اموری است که همیشگی نبوده و دارای علت بالعرض است.

نظر ابن سینا دربارۀ بخت و اتفاق

انسان دسته ای از کارها را با اهداف خاصی انجام می دهد، اگر این کارها به غایتی غیر منتظره تبدیل شوند از بخت و اتفاق سخن می گوییم. بنا بر عقیدۀ ابن سینا یک فعل ممکن است اعداف متعددی داشته باشد. فاعل یکی از اهداف را در نظر می گیرد و مشغول کار می شود، اگر در جریان عمل غایت نهایی حاصل نشود و چیزی به غیر از مقصود اولیه حاصل گردد، به جای نسبت دادن غایت به همان فعل آن را به بخت و اتفاق نسبت می دهند.

ابن سینا غقیده آن دسته از فلاسفۀ یونانی که بخت و اتفاق را در دسته علل نمی دانند با ذکر سه دلیل رد می کند؛ ا- نمی توان گفت چون هرچیزی سببی دارد پس اتفاق نمی تواند وجود داشته باشد زیرا اگر سببی که موجب چیزی می شود دائمی نباشد، همان سبب اتفاقی می شود. ۲- غایت دو معنا دارد یکی به معنای چیزی که فعل به آن منتهی می شود و دیگری به معنای چیزی که مقصود فاعل از فعلش است که این معنای غایت ذاتی می باشد. ۳- امور می توانند تابع جعل جاعل باشند، زیرا اعتبار می تواند شامل امور اکثری و اقلی باشد. اختلاف نیت در اتفاقی بودن یا نبودن امور مؤثر است.

در کل درباره نظر ابن سینا می توان این نکات را در نظر گرفت؛ امور منسوب به بخت و اتفاق بدون علت یا خود به خودی نیستند، ولی با توجه به اینکه انسان از علل روی دادن برخی حوادث آگاهی ندارد آنها را به بخت و اتفاق نسبت می دهد. در واقع برخی از اموری که به بخت نسبت می دهیم غایت بالغرض هستند.

دربارۀ تأثیر بخت و اتفاق در عالم ابن سینا معتقد است که از آنجایی که بخت و اتفاق از جملۀ علل می باشند،  پس نباید آنها را نادیده گرفت و باید مشخص کنیم که از علل تأثیرگذار امور هستند یا نه.  در اتفاق علت غایی وجود نداشته و بخت و اتفاق به علت فاعلی بر می گردند. اگر امری اتفاقی به ضرر شخص باشد آن را به بخت بد نسبت می دهند و اگر به نفع شخص باشد آن را بخت خوب تعبیر می کنند. پس آن امری که بالضروره باشد اتفاق نیست، اما زمانی که ضرورتی وجود ندارد عامل اتفاق موجود است.

نظر ملاصدرا درباره بخت و اتفاق

درباره بخت و اتفاق ملاصدرا معتقد است که هرگاه کسی تفکر نماید در کیفیت و وقوع اجزاء عالم و رابطه همه اینها را با یکدیگر مقایسه کند، مشاهده خواهد کرد که بین آنها هیچ خلل و قصوری نیست. پس می توان با توجه به نظم موجود در عالم به نکته پی برد که شکل گیری عالم بر حسب بخت و اتفاق نیست. در  واقع امور واقع به وجه احسن نمی توانند حاصل بخت و اتفاق باشند زیرا اگر چنین باشند نظام این جهان ناپایدار خواهد شد.

بر اساس نظر ملاصدرا مراد از بخت و اتفاق این است که موجودات و حوادث این جهان تابع علل و اسباب خاصی نباشند. ملاصدرا در انتقاد به فلاسفه ای که وجود عالم را بدون هدف و بر حسب اتفاق می دانند، چنین می گوید که، بخت اتفاق نمی تواند درست باشد زیرا همه کسانی که خلقت را مستند به علت نکرده اند و نیروی خالق و حاکم به جهان را قبول نداشته اند، بر آن بودند که کون و فساد موجودات بر حسب اتفاق است و معلول علتی نیست. اهل ادیان و شرایع در تمدن اسلامی و همه متکلمان و فلاسفه این نظر را مردود می دانند. قسمت اعظم مباحث عقلیِ مربوط به اثبات صانع و اوصاف اسمای او در واقع رد بر این نظریه است.

منابع

سجادی، جعفر، فرهنگ اصطلاحات فلسفی ملاصدرا، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، ۱۳۸۶.

سجادی، جعفر، فرهنگ معارف اسلامی، کومش، تهران، ۱۳۷۳.

ولتر، فرانسوا، ترجمه نصرالله فلسفی، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران، ۱۳۵۴.

 


مرتبط ها
ارسال نظر
chapta
حداکثر تعداد کاراکتر نظر 200 ميياشد .
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.

بهترین سبزیجات برای کسانی که مبتلا به نفخ شدید هستند

نگاه معاصرانه به قرآن کریم در اثر جدید سیدحسین نصر

چکیده مقالات هفتاد و سومین شماره از فصلنامه علمی پژوهشی ذهن

طرح استفاده از فارغ التحصیلان دانشگاه‌های دولتی در آموزش و پرورش خلاف قانون است

10 سؤالی که باید از پزشکتان بپرسید

آمار عجیب بازدید از کانال‌ها پس از فیلتر تلگرام

ایجاد سردترین دمای هستی در فضا

تکلیف سنوات تحصیلی دانشجویان دانشگاه تهران مشخص شد

بهترین هتل‌های کتابی جهان

نقاشی‌هایی که نوشته شدند / بهترین رمان‌هایی که با موضوع هنر روایت شدند

فاکتورهای پر خطر سرطان سینه را بشناسید!

با این گوشی از شر خر و پف خلاص شوید

بازدید دانش‌آموزان و دانشجویان از موزه‌ها رایگان است

تشخیص زودهنگام بیماری پوکی استخوان از روی تراشه‌های ناخن

برنامه سنجش شایستگی‌‌های حرفه‌ای مدیران مدارس طراحی شد

پیگیری برای پرداخت پاداش پایان خدمت فرهنگیان بازنشسته سال ۹۶

اسپیکرهای هوشمند به نامِ بیتس، به کامِ اپل!

تنباکوهایی که طعم سرطان می‌دهند!

شیوه نامه غیبت و حذف پزشکی در امتحانات دانشگاهی

لورفتن پسورد اپلیکیشن جاسوسی والدین از فرزندان

کم‌آبی بدن چطور شما را چاق می‌کند؟

«فقیهه سلطانی» در کنار همسر فوتبالیست‌اش /عکس

شرایط اخذ ۸ واحد درسی همزمان با پایان نامه در دانشگاه آزاد

انتشار جدیدترین شماره فصلنامه علمی پژوهشی حکمت اسلامی

جابجایی امتحانات نهایی برای جام‌جهانی خلاف قانون بود/ امکان تغییر زمان امتحان نهایی دانش‌آموزان نیست

چگونه 120 سال عمر کنیم؟!

با قابلیت جدید جی‌میل دیگران را تگ کنید

مهدهای کودک از پذیرش پیش‌دبستانی‌ها معاف شدند

بطحایی: صندوق ذخیره فرهنگیان، خیریه نیست

اجاق گازی که آتش را به شارژ تبدیل می کند +فیلم

کارگاه پژوهشی «متد نقد کتاب» برگزار می شود

سلول های بنیادی علایم پارکینسون را کاهش می دهند

پنج دانشگاه تهرانی با هم همکاری می کنند

کنفرانس بین‌المللی گردشگری حلال برگزار می شود

مجموعه «هنر در تمدن اسلامی؛ مبانی نظری» منتشر شد

کتاب «تربیت دینی کودک» منتشر شد

۳۳۰ رشته محل جدید به رشته های دانشگاه فنی و حرفه ای اضافه شد

یادنامه داریوش شایگان منتشر شد

آیا روزه از نظر علمی برای بدن مفید است؟

حمایت دانشگاه آزاد از کسب و کارهای کوچک

هوش مصنوعی به نبرد با سرطان می رود

نرخ غذای دانشجویی در ایام رمضان تغییر نمی کند

چگونه حافظه خود را تقویت کنیم؟

معماری شگفت ایستگاه های متروی مسکو /تصاویر

ضوابط پذیرش دانشجوی ارشد در دانشگاه علوم پزشکی ارتش اعلام شد

اپلیکیشنی که مشکل جای پارک خودرو را حل کرد

تبدیل بقایای مواد غذایی به انرژی الکتریکی

شرایط جدید بازنشستگی اساتید اعلام شد

۵۸ هزار نفر در دوره کاردانی به کارشناسی ثبت نام کردند

مصرف ماهی از بیماری قلبی پیشگیری می کند

لذت بازی کردن با عریض‌ترین مانیتور جهان +عکس

پاسخ دانشگاه تهران به شایعه بازنشستگی یک استاد

چرا اختاپوس عجیب‌ ترین حیوان کره‌ی زمین است؟

رژیم غذایی بهتر باعث بزرگ تر شدن مغز می شود

زمان اعلام نتیجه انتخاب رشته داوطلبان کنکور دکتری ۹۷

تحصیل نیم‌میلیون دانش آموز خارجی در ایران/ شناسایی ۱۴۲ هزار بازمانده از تحصیل

تحول در صنایع با ظهور استارت‌آپ‌ها

لباس گلدار آقای بازیگر سوژه شد/عکس

«مهناز افشار» در ورزشگاه آزادی! /عکس

از مغول‌ها تا داعش؛ تاریخچه کتاب‌سوزی در جهان

عکس‌های منحصر به فرد کتابدار سوییسی از کتابخانه‌های جهان

راه‌های خواندن کتاب‌های کسل کننده / علامت‌گذاری بهترین راه کتابخوانی است

ضرر غیرقابل باوری که شب بیداری بر سلامتی‌تان می‌گذارد

کتابی که بیل گیتس خواندنش را به همه مدیران توصیه می‌کند

زیمل در «فلسفه پول» توجهی دقیق به نظریه ارزش مارکس می‌کند

برای جلوگیری از انواع سرطان ها، 6 گزینه غذایی را روزانه بخورید

پدرانی که فرزندان باهوش می‌خواهند، بخوانند!

اوقات شرعی ماه مبارک رمضان /اینفوگرافی

«نه» دانشجویان به غذای دانشگاه به خاطر «کافور»!

برگزاری جلسات مستمر در دفتر بطحایی برای حل مشکل نیروی انسانی آموزش و پرورش

رقابت کتابخوانی دانش‌آموزان در مسابقه «به مجنون گفتم زنده بمان»

قارچ‌های مرگ‌آور در سبد غذایی مردم

دانش‌آموزان و خانواده‌های آنها طعمه سودجویان در ایام ثبت نام مدارس

۴ درمان خانگی برای سوء هاضمه

عوامل تاثیرگذار در فشارخون بالا از زبان یک متخصص

علت اتمام سریع بسته اینترنتی چیست؟

آرایش عجیب کتایون ریاحی که هرگز باورتان نمی شود/ عکس

«شهریه» و زمان «ثبت‌نام» در مدارس شاهد/ رایزنی برای رفع تخلفات

برخورد تنبیهی با دانش‌آموزان ممنوع/ قیچی کردن موی سر دانش‌آموزان حرکتی ضد تربیتی است

فیلم/ آنچه در قسمت 14 سریال «شهرزاد» خواهید دید

آرایش عجیب کتایون ریاحی که هرگز باورتان نمی شود/ عکس

پوشش مثال زدنی خانم مجری در یک مهمانی خصوصی/ عکس

عصرانه بهنوش بختیاری با جورج کلونی در اروپا / عکس

پوشش «نیکی کریمی» در فرش قرمز «کن» /عکس

آغاز پرداخت وام مسکن به فرهنگیان

برای کاهش چربی خون این دانه را بخورید!

جشن تولد پُر زرق و برق خانم بازیگر /عکس

«مهناز افشار» و دخترش در کنار دریا /عکس

حرکات عجیب سوپراستارهای ایرانی در خارج از کشور/ عکس

یکی از فواید دوش گرفتن صبحگاهی

واکنش صدا و سیما به درگذشت قاسم افشار

«مهناز افشار» در ورزشگاه آزادی! /عکس

«فقیهه سلطانی» در کنار همسر فوتبالیست‌اش /عکس

تیپ متفاوت «بهنوش بختیاری» در اروپا /عکس

ترلان پروانه در اکران چهار راه استانبول /عکس

آشنایی با ۷ هتل لوکس و مجلل ایران + تصویر

ترسناک ترین تاب دنیا شما را به آخر جهان می برد! + تصاویر

شرط وزیر آموزش و پرورش برای تعطیلی مدارس ابتدایی از اول خرداد

خوابگاه‌های دانشجویی در کشورهای دیگر چه امکاناتی دارند؟ +عکس

لباس گلدار آقای بازیگر سوژه شد/عکس

بررسی برخوردهای سنگ‌های آسمانی به خاک ایران +عکس

تیپ جدید «لیلا حاتمی» در فیلم جدیدش /عکس

«افزایش حقوق» شامل کدام کارمندان می‌شود؟

ورود میتسوبیشی اکلیپس کراس به ایران +عکس

۵ مکان دیدنی ممنوعه در جهان + تصویر

رژه خودروهای تاریخی در خیابان‌های تهران /تصاویر

خبر جدید وزیر آموزش و پرورش درباره «تعطیلات زمستانی» مدارس

استایل جدید سحر دولتشاهی در یک دورهمی خصوصی / عکس

با مصرف این میوه از سکته مغزی پیشگیری کنید!

تصاویر جالبی از شوخی باد با لباس پاپ