کد خبر: 18007
ف
حسن بلخاری:
نقش فردوسی در احیای حکمت باستان بی‌بدیل است
حسن بلخاری در سخنانی با عنوان «ادب و اندیشهِ متعالی ایرانی» گفت: نقش فردوسی در احیای حکمت باستان (که تأثیر آن را در حکمه‌الاشراق سهروردی می‌بینیم) و نیز استوارساختن زبان فارسی بی‌بدیل است.

به گزارش شبکه علمی ثریا، «حسن بلخاری» رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی در  هم‌اندیشی ادب و اندیشه از فردوسی تا خیام که عصر دیروز در انجمن آثار و مفاخر فرهنگی برگزار شد، به ایراد سخنانی با عنوان «ادب و اندیشهِ متعالی ایرانی» پرداخت که متن این سخنرانی بدین شرح است:

الف_ حکیمان فردوسی و خیام:

استاد جلال خالقی مطلق در مقاله وزین خود  با عنوان «شاهنامه فردوسی»(مذکور در دانشنامه زبان و ادب فارسی) آبشخور اصلی برخی اندیشه‌های خیامی در موضوع ناپایداری و بی‌اعتباری جهان را شاهنامه فردوسی می‌داند. معنایی قابل تامل و البته قابل بحث.

فردوسی حکیم بلندمرتبه ایران در سال ۳۲۹ هجری پا به جهان گشوده و به سال ۴۱۱ هجری از جهان رخت بربسته یعنی دقیقاً ۱۶ سال پیش از آن که غیاث‌الدین ابوالفتح عمربن ابراهیم خیام نیشابوری دیده به جهان گشاید.(سال ۴۲۷) بنابراین حکیم ابوالقاسم فردوسی از جمله قَدَرمردان قرن چهارم هجری در متن فرهنگ ماست و حکیم عمر خیام از جمله قَدَرمردان قرن پنجم. 

پس از لحاظ تاریخی امکان بهره بردن خیام از اثر سترگ فردوسی که بنا بر روایت تاریخ بسیار خوش درخشیده و در قرن پنجم آشنای جان و جهان بسیاری مردمان ایرانی بود وجود دارد. در این باب گزارش ابن اثیر در الکامل فی التاریخ شنیدنی است که در شرح حوادث سال ۴۲۰ هجری ق می‌نویسد: در جنگ میان محمود با مجدالدوله دیلمی، محمود به قصد سرزنش مجدالدوله، که به جنگ کسی نیرومندتر از خود آمده بود، از او پرسید: آیا شاهنامه را که تاریخ ایران است خوانده‌ای؟ مجدالدوله پاسخ داد خوانده‌ام و البته گزارشات دیگر همچون گزارش اسدی طوسی از شاهنامه خوانی در نخجوان یعنی دورترین نقاط شمال باختری ایران. 

اما این که از نظر مفهومی نیز، خیام از فردوسی بهره برده باشد، جای تأمل دارد. این تأمل، از نخستین نظره به شخصیت متفاوت این دو مرد حاصل می‌شود. در حالی که همه مورخان و عالِمان، حکیم عمر خیام را فیلسوفی برجسته، ریاضی‌دانی کامل، ستاره‌شناسی قَدَر و رباعی‌سرایی کامل می‌دانند و حتی لقب «حجت الحق»‌اش می‌دهند و یار دبستانی نظام‌الملک و حسن صباح می‌خوانند و رباعیاتش را ورد زبان بسیاری مردمان عصر خویش می‌دانند، حکیم ابوالقاسم فردوسی حکیمی است بلندمرتبه در احیای زبان بلند فارسی و اسطوره پرداز جهان افسانه و اسطوره ایران باستان. حکیمی شیعه مذهب که در زندگی ۸۲ ساله خود ناملایمات بسیاری را تحمل کرد و در پایان عمرش به جرم رافضی بودن حتی حق دفن در آرامگاه مسلمین را نیافت.
نقش فردوسی در احیای حکمت باستان (که تأثیر آن را در حکمه‌الاشراق سهروردی می‌بینیم) و نیز استوارساختن زبان فارسی بی‌بدیل است و بدون تردید هیچ کس را در این معنا نمی‌توان همسنگ و همپای او دانست. اما در حالی که خیام فیلسوفی است عالِم به اندیشه‌های فیلسوفانه عصر خویش و مهم‌تر شاگرد ابن سینا (به تعبیر صریحش در الکون و التکلیف) و حتی ترجمه و شرح خطبه الغرای شیخ الرئیس، فردوسی فیلسوف را بسیار گویی می‌داند که عمد دارد خلاف رای و نظر او عمل کند.

آیا فلسفه دان بسیارگوی                                              بپویم به راهی که گویی مپوی 
                                                                                                                         (داستان اکوان دیو، بیت ۵)

حکیمی که تمامی دانش بشر را در شناخت حضرت حق، بیچارگی مطلق می‌داند، بیچارگی مطلقی که باید بر آن گریست:

همه دانش ما به بیچارگیست                                        بر بیچارگان بر بیاید گریست
                                                                                                                          (داستان اکوان دیو، بیت ۳)

البته فردوسی نیز از بیچارگی بشر می گوید و انجام و فرجام عالم را غیر قابل ادراک می داند:

نداند بد و نیک فرجام کار                                                   نخواهد ازو بندگی کردگار
چو دانا توانا بد و دادگر                                                        ازیرا نکرد ایج پنهان هنر
چنین است فرجام کار جهان                                               نداند کسی آشکار و نهان

اما این رای او بسیار متفاوت است با بی چاره گی، فلاکت و نیست انگاری هستی که در اشعار منسوب به خیام هست:

در دایره‌ای که آمد و رفتن ماست                               او را نه بدایت نه نهایت پیداست
کس می نزند دمی در این معنی راست                   کاین آمدن از کجا و رفتن بکجاست
و
دارنده چو ترکیب طبایع آراست                          از بهر چه او فکندش اندر کم و کاست
گر نیک آمد شکستن از بهر چه بود                      ورنیک نیامد این صور عیب کراست

فردوسی برای پروردگار عالم، عظمتی مافوق ادراک آدمی و برای عالم مکانتی مافوق تصور انسان قائل است:

به نام خداوند جان و خرد                                                   کزین برتر اندیشه برنگذرد
خداوند نام و خداوند جای                                                     خداوند روزی ده رهنمای
خداوند کیوان و گردان سپهر                                               فروزنده ماه و ناهید و مهر
ز نام و نشان و گمان برترست                                              نگارنده  بر شده پیکرست
به بینندگان آفریننده را                                                     نبینی مرنجان دو بیننده را
نیابد بدو نیز اندیشه راه                                                    که او برتر از نام و از جایگاه

اما این نیست انگاری هستی را از زبان خیام بشنوید:

خیام اگر ز باده مستی خوش باش                         با ماهرخی اگر نشستی خوش باش
چون عاقبت کار جهان نیستی است                پندار که نیستی چو هستی خوش باش

بنابراین تلخ گرای اندیشمندی چون خیام نمی‌تواند بهره مند از رای و نظر حکیمی چون فردوسی باشد که جهان را در نهایت جمال و کمال و زیبایی می‌شناسد
در مقاله جداگانه‌ای نسبت حکمت با فلسفه، در شاهنامه را به تفضیل بررسی کرده‌ام و نشان داده‌ام که فردوسی متکلمی خردگراست که از اندیشه‌های دینی خود دفاع می‌کند، نقش این مدافع را بوذرجمهر بازی می‌کند که در پاسخ به موبدان سخنانی نغز و حکیمانه دارد چون:

هر آنکس که او کرده‌ی کردگار                                            بداند گذشت از بد روزگار
پرستیدن داور افزون کند                                                 ز دل کاوش دیو بیرون کند
بپرهیزد از هرچ ناکردنیست                                            نیازارد آن را که نازردنیست
به یزدان گراییم فرجام کار                                           که روزی ده اویست و پروردگار

از منظر فردوسی گردون دادگر است و هوشمند و با آدمی همان می کند که او با گردون:

دگر گفت کای مرد روشن‌خرد                                      ز گردون چه بر سر همی‌بگذرد
کدامست خوشتر مرا روزگار                                                ازین برشده چرخ ناپایدار
سخن گوی پاسخ چنین داد باز                              که هرکس که گشت ایمن و بی‌نیاز
به خوبی زمانه ورا داد داد                                              سزد گر نگیری جز از داد یاد

حال مقایسه کنید با این رباعی خیام:

گر کار فلک به عدل سنجیده بُدی                           احوال فلک جمله پسندیده بُدی
ور عدل بُدی به کارها در گردون                               کی خاطر اهل فضل رنجیده بُدی

البته می‌پذیریم شاهنامه در مواردی زبان تلخی دارد لیک این موارد اغلب شِکوه و ناله شاعر از اوضاع زمانه در باب تنگدستی و بی‌توجهی اهل زمانه به ویژه حاکمان است اما هیچ کدام از این شکوه ها وی را به نقد تقدیر حاکم بر عالم وا نمی‌دارد بلکه برعکس هنگامی که تقدیر و نظام عالم سخن می‌رود حکیم عالی‌ترین مضامین را به کار می‌گیرد. 

ب_ حضور شاهنامه در حلقه عارفان:

سعدالدین وراوینی در مرزبان نامه (باب سوم و ذیل داستان سه انباز راهزن با یکدیگر) و در شرح محاسبت نفس، نقل قولی شگرف از حکیم ابوالقاسم فردوسی به نقل از امام احمد غزالی دارد. روایتی که از ورود و حضور شاهنامه در محفل و مجلس بزرگان عرفان اسلامی چون احمد غزالی (صاحب سوانح العشاق) نشان دارد. وراوینی می گوید: 
«و در فواید مکتوبات خواندم که امام احمد غزالی رحمه الله روزی در مجمع تذکیر و مجلس وعظ روی به حاضران آورد و گفت: ای مسلمانان هر چ من در چهل سال از سر این چوب پاره شما را می گویم فردوسی در یک بیت گفتست:

ز روز گذر کردن اندیشه کن                                              پرستیدن دادگر پیشه کن

وکفی بالموت واعظا خود داد این معنی می دهد.(مرزبان نامه ص۲۰۶)

ج_ حمدالله مستوفی و حکیم ابوالقاسم فردوسی:

حمدالله مستوفی مورخ و شاعر بزرگ ایرانی (متوفی ۷۵۰ هجری) که ظفرنامه اش را به سبک و سیاق فردوسی سروده، در آغاز کتاب خویش ارجاعی بس لطیف به فردوسی داشته و طی اشعاری زیبا عاقبت بخیری حکیم ابوالقاسم را برای خود نیز آرزو می کند:

برامیّد آن چون سخن گستری                                        کنم، از خرد باشدم رهبری
مگر بیتی آید در آن آبدار                                          که بخشد گناهم بدان کردگار
که فردوسیِ خوش نفس همچنین                         به یک بیت شد سویِ خلدِ برین
که چون آن هنرور ز گیتی برفت                         به پیش آمدش حالتی بس شگفت
یکی شیخ بود اندر آن روزگار                                     که در طوس مثلش نُبد نامدار
ابوالقاسم گرّگانی به نام                                   به شیخی مریدش شده خاص و عام
به دین در تعصّب گری پیشه داشت                    همیشه در این کار اندیشه داشت
چنین گفت ک:«ین شاعر خوش سخن                            همه مدح کفّار گفتی ز بُن
اگر چه سخن خوب و بسیار گفت                               چو همواره در مدح کفّار گفت
بود دینِ او پیش من سخت سُست                          که از مصطفی نقل دارم درست
«هر آنکو  بر آیین قومی بود                                 چنان دان که او نیز از ایشان بود»
ندانم از این رو مؤمن ورا                                              نه بر وی نماز است کردن روا
نه گورش بَرِ گور اسلامیان                                    توان کرد، کآن هست در دین زیان
که بی دین به نزدیک مؤمن رود                                     چو مؤمن در آرامگه نغنود»
برین گفته کردند مردم غلُو                                    وزین فتنه ای خاست بر نعشِ او
یکی دخترک داشت آن نامدار                                      ز بهرش یکی باغ کرد اختیار
پدر را سپرد اندر آنجا به گور                                که بنشیند آن فتنه و جنگ و شور
شبانگه که در خواب شد شیخ دین                         چنان دید جایش به چشم یقین
که جمعی ز  فردوس با خُرّمی                                         رسیدندی از آسمان برزمی
که از نورِ رخسارشان رویِ مهر                                       همی روشنی یافتی بر سپهر
یکی در میان بهتر از همگنان                                    شده چاکرش حُور خلد و جنان
به جای کله تاجِ زر و بر سرش                                       نکو حلّه ای سبزگون در برش
که آن دست خیّاط و زرگر ندید                                  به قدرت خدا در بهشت آفرید
پر از خنده کردی به شیخ این خطاب                    که: «ای شیخ اینت نبُد در حساب
که بر من نکردی به دنیی نماز                                       همی کردی از گورِ من احتراز
تو گر چه فگندی مرا خوار خوار                                              نیفگند یزدانِ پروردگار
ره رحمت به من کرد یزدان نگاه                                    ببخشید هرچ از من آمد گناه
مَلَک را ز مُلک فلک بی نیاز                                              فرستاد تا کرد بر من نماز
چنین کرد با روح پاکم خطاب                                 که: ایمن بمان از حساب و عذاب
که گر گرّگانی براندت ز پیش                                           نراند خدا بندۀ عاقِ خویش
ببخشیدمت هر چه کردن گناه                                      بهشتِ برین دادمت جایگاه
که تو دُرّ اوصافِ من سفته ای                           به توحیدم این خوش سخن گفته ای
«جهان را بلندّی و پستی تویی                             ندانم چه ای، هر چه هستی تویی»
مرا گرچه آمد گنه بی شمار                                                 نیم نا امید از خداوندگار
گر از لطف خود بخشدم جُرم پاک                               ببخشوده باشد یکی ذرّه خاک
چه ام یا که ام خود در آن بارگاه                                بدان گه که بخشش کند پادشاه

خداوند کریم روح بزرگمردانِ پاک آیینِ ایران زمین چون حکیم ابوالقاسم فردوسی، حکیم عمر خیام نیشابوری، شیخ الرئیس، امام احمد غزالی، حمدالله مستوفی، و سعدالدین وراوینی را که در این وجیزه نامشان رفت، به کرامت بی حد و حصرش، قرین رحمت و مغفرت خاصه خویش بگرداند. انشالله

«هم‌اندیشی ادب و اندیشه از فردوسی تا خیام» با حضور علما، استادان، فرهیختگان و دوستداران علم و دانش روز دوشنبه ۲۴ اردیبهشت ماه ۱۳۹۷ در انجمن آثار و مفاخر فرهنگی برگزار شد.


مرتبط ها
ارسال نظر
chapta
حداکثر تعداد کاراکتر نظر 200 ميياشد .
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.

زمان توزیع کارت ورود به جلسه آزمون ورودی پایه دهم مدارس نمونه دولتی و سمپاد

روابط بازرگانی ایران و فرانسه در عصر صفوی

11 دلیل برای استفاده بیشتر از لوبیا در برنامه غذایی

تنها مازراتی شاسی‌بلند ایران / عکس

کتاب «تاریخچه خشونت؛ افکار انتقادی پسا جنگ» منتشر شد

«آفاق شیعه» فصلنامه ای برای پیشبرد مطالعات آکادمیک در علوم انسانی آفاق شیعه

کرسی مدیریت تنوع قومی در جمهوری اسلامی ایران برگزار می‌شود

گران‌ترین شهرهای دنیا برای زندگی

خنده‌دارترین موزه دنیا: موزه بین‌المللی موز! + عکس

واگذاری 5000 تاکسی به فرزندان ایثارگران/ رونمایی از سامانه پایش ناوگان دانش آموزی طی روزهای آتی

برخی دانش‌آموزان البرزی در ایام امتحانات ریتالین مصرف می‌کنند؟

نمایندگان مجلس دانش‌آموزی بر حمایت از کالای ایرانی هم‌پیمان شدند+میثا‌ق‌نامه

نهاد اجتماعی چیست؟/ نقش دین به مثابه یک نهاد اجتماعی

علوم ادبی لازمه تفسیر قرآن متأثر از ایدئولوژی‌اند

از این ظروف سمی در آشپزخانه استفاده نکنید!

حداکثر «شهریه» مدارس غیردولتی/اخذ «وثیقه» برای پرداخت اقساط معوق شهریه قانونی نیست

تحصیل ۴۶۳ هزار دانش‌آموز اتباع خارجی در ایران/ آماده سازی دستورالعمل ثبت‌نام دانش‌آموزان اتباع خارجی به زودی

کنفرانس بین‌المللی تفکر فلسفی ارسطو برگزار می شود

کتاب «مبانی عرفان وحیانی» روانه بازار نشر شد

چگونه از اطلاعات اکانت اینستاگرام پشتیبان تهیه کنیم؟

عوارض کمبود کلسیم در بدن چیست؟

آئین‌نامه بازنشستگی اساتید اصلاح می‌شود

عکس روز نشنال جئوگرافیک؛ در یک مارپیچ

مغز انسان چگونه 6 برابر بزرگ‌ تر از حد انتظار رشد کرد؟

آغاز برگزاری انتخابات شورای صنفی دانشگاه تهران از امروز

ساعت هوشمند با دو نمایشگر و ۳۰ روز عمر باتری

امکان شرکت در بیش از یک رشته آزمون مرحله دوم دکتری وزارت بهداشت

کاهش نرخ مصرف گل بین دانشجویان

افزوده شدن قابلیت‌های جالب به گوگل‌لنز

جالب‌ترین خطوط حمل و نقل شهری در جهان + تصاویر

برگزاری ۱۳ هزار و ۵۰۰ اردوی دانش‌آموزی در سال تحصیلی جاری/ کاهش ۳۰ درصدی حوادث اردوهای دانش‌آموزی

آثار علامه جعفری به راحتی فهم نمی شود/ ظلم بزرگ به علامه

کتاب «امپراتوری جنگ» منتشر شد

آتش گرفتن دوربین ناسا هنگام پرتاب موشک به فضا! +عکس

حراست از حوزه‌های تکثیرسوالات امتحانی/مصوبه‌ای برای برگزاری امتحانات نهایی درسال دوازدهم نداریم

فیلم/حرکت جالب رونالدو در تمرین امروز رئال مادرید

جدیدترین تغییر کنکور۹۸ اعلام شد

مشارکت دانش‌آموزان ابتدایی در تحقیقات کیفیت هوای نیوزیلند

«علی دایی» در کنار همسر و دخترش /عکس

مقطع دکتری مهندسی سوانح ایجاد شد/ ورود مدیریت بحران در دروس متوسطه

هزینه‌ ۶ تریلیون دلاری جرایم سایبری

جدیدترین روش تشخیص سرطان پروستات

شهریه دوره خودگردان و نوبت دوم دکتری دانشگاه امیرکبیر اعلام شد

انتشار نتایج تست باتری موبایل OnePlus 6

شیائومی می 8 با چه مشخصاتی عرضه می‌شود؟

انتشار خاطرات مستند خسروشاهی از شهدای حرب و محراب

کنفرانس بین‌المللی کمونیسم، سوسیالیسم و سرمایه‌داری برگزار می شود

لحظه تولد خطرناک ترین خزنده جهان /عکس

انتشار شماره‌های جدید فصلنامه علمی ـ پژوهشی دانش در پاکستان

انتخاب رشته بیش از ۶۲ هزار داوطلب در دکتری ۹۷

کشف راز تشکیل سیاره پلوتو

رفع تشنگی در ماه رمضان با ساده‌ ترین روش‌ها

راهکار‌هایی برای دل کندن دانش‌آموزان از تلفن همراه

ثبت نام ۷۶ هزار نفر در کاردانی به کارشناسی

عرضه آیفون ۹ با تراشه های ۷ نانومتری و عمر باتری طولانی

گوگل از آمازون جلو زد

جشنواره پرواز هواپیماهای فوق سبک در بیرجند /تصاویر

تلاش فعالان محیط زیستیِ انگلیس برای منع تردد خودرو در اطراف مدارس

سریع‌‌ترین سیاه‌ چاله درحال رشد در فضا را بشناسید!

جزئیات شناسنامه‌دار شدن مراکز علمی آزاد/مهلت ثبت‌نام موسسان در سامانه پیش‌دبستانی‌ تمدید شد

اهدای زمین برای ساخت مدرسه در محلات منطقه 22 تا پایان سال

تمام برنامه های درسی دانشگاهها دارای پیوست اشتغال پذیری می شوند

کاهش سن شروع مصرف سیگار در ایران

سفر به آخرین روستای قطبی کانادا + تصاویر

قدرتمندترین مرد جهان کیست؟

ایرانی ها چقدر دندان پوسیده دارند؟

‏10 مورد از زیباترین عجایب طبیعی جهان / تصاویر

سرکوب دردهای مزمن، با احساس گرسنگی!

راهکارهایی که به افزایش طول عمر کمک می کنند

بوسه مهران مدیری بر پیشانی ناصر ملک مطیعی /عکس

معجزه روغن کندش برای رویش مجدد مو

از پست‌ های آزاردهنده اینستاگرام خلاص شوید

چگونه کلاهبرداری تلفنی را تشخیص دهیم؟

دانشگاه علوم پزشکی مجازی ۵۲ دوره‌ آنلاین بین‌المللی برگزار می کند

فیلم/ ماجرای دوپینگ امیر علی اکبری و مرحوم بابک قربانی

تنها بی ام و طلایی ایران! +عکس

با این ۷ راهکار از گرمازدگی نجات پیدا کنید! +عکس

جشنواره مجسمه‌های شنی سال ۲۰۱۸ در سن پترزبورگ +عکس

سامسونگ ٥٣٩ میلیون دلار به اپل غرامت می دهد

سوپ نخود فرنگی بخورید تا افسرده نشوید

آرایش عجیب کتایون ریاحی که هرگز باورتان نمی شود/ عکس

معجزه روغن کندش برای رویش مجدد مو

مشکلات معده را با این سرکه درمان کنید

«علی دایی» در کنار همسر و دخترش /عکس

کارهایی که هنگام دوش گرفتن نباید انجام داد

لحظه تولد خطرناک ترین خزنده جهان /عکس

سریع‌ترین راه برای کنترل فشار خون بالا

تیپ عجیب خانم بازیگر در ماشین پلیس! /عکس

جشن تولد خاص بهنوش طباطبایی / عکس

«فقیهه سلطانی» در کنار همسر فوتبالیست‌اش /عکس

«مهناز افشار» در ورزشگاه آزادی! /عکس

پوشش مهتاب کرامتی در یک مراسم + تصاویر

بوسه مهران مدیری بر پیشانی ناصر ملک مطیعی /عکس

دخترِ «مهناز افشار» در آغوش آقای مجری /عکس

لباس گلدار آقای بازیگر سوژه شد/عکس

بازگشت بازیگر سرشناس پس از 30 سال به تلویزیون

سفر به آخرین روستای قطبی کانادا + تصاویر

پیگیری برای پرداخت پاداش پایان خدمت فرهنگیان بازنشسته سال ۹۶

«نیوشا ضیغمی» مادر شد /عکس

قارچ های سمی که باعث کشته شدن ایرانی ها شد /عکس

آزمایش تاکسی پرنده در پاریس /عکس

تنها مازراتی شاسی‌بلند ایران / عکس

پرده‌برداری از راز مخوف زندگی دیکتاتور لیبی تا دختر استالین

درمان معجزه آسا درد و ورم معده با این گیاه فوق العاده

تصاویر رؤیایی جاده اسالم به خلخال

منحصر بفردترین دره در ایران / تصاویر

تجربه ترسناک آسمانخراش‌نوردی در روسیه / تصاویر

سی سخت، بهشت ناشناخته + تصاویر

شرایط اخذ ۸ واحد درسی همزمان با پایان نامه در دانشگاه آزاد

تجارت خطرناک ولی خوش‌بو / تصاویر