کد خبر: 28595
ف
از ستیز تا تعامل
شوربختانه وقتی به کارنامۀ روشن‌فکران منتقد حکومت که مدام بر بیرق تعهد و مسئولیت تکیه می‌کردند، رجوع می‌کنیم، کمتر نشانی از تلاش برای تدوین و طرح بنیادین در باب دموکراسی و به همین نسبت، اندیشه‌های فلسفی زیربنایی، می‌بینیم. آن همه نشانه‌های برانداختن، تاختن و سوختن، کمتر به سیراب‌ کردن اندیشه‌های کهن‌سال درخت ما منجر شده است.

به گزارش ثریا: محمدتقی قزلسفلی دانشیار گروه علوم سیاسی دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه مازندران است. قزلسفلی از نخستین پژوهشگرانی است که همّ خود را مصروف واکاوی مفهوم «روشن‌فکر» و بررسی وجوه کار روشن‌فکری در ایران کرد. یکی از مهم‌ترین نمودهای این تلاش، کتاب «قرن روشن‌فکران» است که بخش عمدۀ آن حاصل گفت‌وگوهای او با برجسته‌ترین چهره‌های روشن‌فکری ایران در یک دهۀ پیش است. در مصاحبۀ زیر، قزلسفلی به پرسش‌های «فرهنگ امروز» دربارۀ نسبت روشن‌فکران با دولت در ایران معاصر، با تأکید بر موضوع روشن‌فکران اهل تعامل با قدرت سیاسی، پاسخ گفته است.

* هویت روشن‌فکر عموماً در نوعی تضاد با قدرت سیاسی و تلاش برای دگرگونی انقلابی وضع موجود تعریف شده است. با توجه به این تلقی رایج، آیا تعریف دیگری از روشن‌فکر، که موضع‌گیری متفاوتی در برابر قدرت موجود داشته باشد، امکان‌پذیر است؟

«روشن‌فکر کسی است که به کاری که به او مربوط نیست، دخالت می‌کند.» این عبارت مربوط به ژان پل سارتر است؛ همو که در سال ۱۹۶۴ با رد جایزۀ نوبل ادبیات، سنت ستیز روشن‌فکر با سیاست و قدرت حاکم را به لحظه‌ای نمایان تبدیل کرد، وقتی که گفت: «روشن‌فکر که نباید اجازه دهد که به یک نهاد یا مؤسسۀ (دولتی) تبدیل شود.» به هر حال، در آن سال‌های عسرت، او برای غالب روشن‌فکران وطنی هم به بت تبدیل شد. سنتی که غالباً مشحون از احساسات و سرشار از ارزش‌داوری‌ها و کلیدواژگانی چون «تعهد اجتماعی»، «رسالت» و «خدمت و خیانت» است.

این وجه از پدیداری ذهن و عمل روشن‌فکری، حاکی از سنت روشن‌فکری فرانسوی است که براساس شرایط تاریخی، تحت تأثیر روشن‌فکری سیاسی‌شدۀ فرانسوی و به‌ویژه الگوی برآمده از رادیکالیسم انقلاب فرانسه است. الگویی که گذر به آزادی یا دموکراسی را حرکتی قهری و بن‌فکنانه دانسته و راه بر تعامل و اصلاح‌طلبی می‌بندد. در کنار این طرز فکر تلقی روشن‌فکری، دو روایت یا پارادایم نظری وام‌دار روشنگری وجود دارد که برای پاسخ دقیق به پرسش شما، ضروری است به‌اختصار پیرامونشان سخن گفت.

روشنگری سدۀ هجدهمی فرانسه به‌شدت سیاسی بود؛ چراکه جامعۀ مدنی و حوزۀ عمومی نحیف آن مواجه با ساختار متصلب و خودکامگی «خاندان بوربن»ها بود و به‌نظر برای برچیدن ساختار رژیم کهن، گریزی از تثلیث روشن‌فکریِ رادیکال «روسو/ آبه سی‌یِس روبسپیر» نبود. در مقابل، روشنگری آلمانی خصلت فلسفی داشت و تجلی آن همانا ایدئالیسم عینیت‌یافته در کانت و هگل بود. در اینجا به‌جای چالش با سیاست حاکم (فرانسوی) در پی چالش با ذهن و تلاش برای نهادینه شدن ذهنیت مدرن هستیم. در قیاس با محیط و اقلیم سیاسی فرانسه، امثال کانت و هگل برای تفلسف چندان مشکلۀ سیاسی نداشتند. از قضا همین سنت به ابتنای شرایط فرهنگی آلمان، بیشتر تمایل به حفظ «زیست‌جهان» داشت تا تمایل به تجدد اثباتی.

اما در برابر این دو وجه فربه و نحیف‌ سنتِ روشنگری/روشن‌فکری، یک راه میانۀ دیگری هم بود که می‌توان آن را با خصلت «آنگلو-آمریکایی» مشخص نمود. سنتی که به‌جای رئالیسم سیاسی تند فرانسه یا ایدئالیسم آلمانی در پیوستار با فلسفۀ تفسیر جهان، دل در گرو مسائل ملموس چون اقتصاد و گونه‌ای حمایت از مداراجویی و کثرت‌گرایی داشت. این سنت روشن‌فکری که متأسفانه در گفتمان‌های روشن‌فکری ایران معاصر، حامیان زیادی پیدا نکرده، اساساً بر سنت‌های تکثر فرهنگی، تجارب زیسته و تعامل با سیاست تأکید داشته است.

به نظر می‌رسد سنت فرانسوی روشن‌فکر از امیل زولا به‌سمت سارتر و جهان‌سوم‌گرایی دهۀ ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ حامیِ انقلاب‌های عمدتاً چپ، حرکت می‌کند. سنت آمریکایی از ایدئالیسم اولیه به مارکس و هایدگریسم قرن بیستم راه کج کرده و از این نقطه تا قرائت وطنی هایدگر در نزد «فردیدی‌ها» راه زیادی نیست. اما در سنت آنگلو-آمریکایی، روشن‌فکری اهل تعامل با قدرت از هیوم و جرمی بنتهام به جان دیویی در نیمۀ نخست قرن بیستم امتداد یافت. پراگماتیسم آمریکایی به ابتنای موفقیت فرهنگی و سیاسی این کشور، در این سنت، اندکی دگرگونی ایجاد کرد تا چهره‌هایی از چپ و راست متفکران مثل هانتینگتون، فوکویاما، رورتی و فرید زکریا را شامل شود. هریک از این افراد به‌نظر مکتب یا ایدئولوژی خاصی را نمایندگی می‌کنند، اما در ارتباط با حکومت‌ها، نه نفی آن، بلکه نقد توأم با همکاری را پیشۀ خود ساخته‌اند. پس جامعۀ آمریکا روشن‌فکر ندارد؛ یعنی روشن‌فکران می‌توانند در درون بافت سیاسی، نقش مؤثر خود را با استقلالی که لازمۀ کار نظریه‌پردازی است، پی بگیرند.

* آیا مفهوم intelligentsia می‌تواند ناظر بر همین تعریف دیگر از روشن‌فکر باشد یا اینکه با آن متفاوت است؟

 نه لزوماً. خود واژۀ Intellectual که سده‌ها در ریشۀ لاتینی مترادف کار فکری و عقلانی بوده، در سال ۱۸۸۰ در زبان فرانسه پدیدار شده است. روشن‌فکر کسی است که به‌افراط فعالیت فکری دارد و وقت زیادی را صرف پژوهش می‌کند. اما از همان سدۀ نوزده، رسم شده که روشن‌فکرانی چون هرمس در دوراهی کاذب و سخت «تعهد به ایده‌ها» یا همان ماندن در برج عاج و در سوی دیگر «تعهد یا بازگشت به مردم» بمانند. به تعبیر رمون آرون و ژولین بندا، خدمت و خیانت روشن‌فکری در اینجا یا از اینجا شکل گرفته یا قابل توضیح است.

اما واژۀ Intelligentsia ریشه در فرهنگ روسی دارد که براساس پژوهش آیزایا برلین، آن‌ها عموماً از وضع سیاسی و اجتماعی کشورهای خود (روسیه و لهستان) ناراحت بودند. این «روشنگران» یا «اینتلی‌جنتسیا»‌ مدعی در اختیار داشتن ابزار فکری و خطوط اصلی برنامه‌های اجتماعی و سیاسی برای راهنمایی ملتِ خود به‌سوی زندگی بهتر و انسانی‌تر بودند. در این دو کشور یا سامان سیاسی، «روشنگران» از میان اشراف، زمین‌داران بزرگ و طبقۀ متوسط برخاستند که از قضا به تعبیر ماکس وبر (آن‌طور که احمد صدری در کتاب خود توصیف کرده است)، به‌جای اینکه جست‌وجوکنندگان دانش باشند، مثل دانشمندان، نویسندگان و هنرمندان، به روشن‌فکران متعهدی تبدیل شدند. خب همان‌طور که ملاحظه می‌کنید، درحالی‌که روشنگران یا اینتلی‌جنتسیا می‌بایست افرادی باشند که «از راه سیاست» زندگی می‌کنند، ما شاهد دگرگونی ایشان به‌سمت گروه‌هایی (به تعبیر ای.ایچ.کار) از «تبعیدیان سودایی» هستیم که «برای سیاست» زندگی می‌کنند. به همین دلیل، اغلب ایشان مثل «لِوین»، قهرمان رمان «آنا کارنینا»ی تولستوی،‌ به خیالاتی رادیکال چون سوسیالیسم و آنارشیسم تمایل یافتند.

منظور من از اطلاق «نه لزوماً» در ابتدای این پرسش و ذکر دو تاریخچۀ مختصر روشن‌فکری و روشنگران، اشاره به این واقعیت است که علی‌رغم خاستگاه‌های آن‌ها، در طول روند تاریخی به‌ویژه قرن بیستم، جایگاه‌ها و وظایف عوض شد. بنا به شرایط و مسائلی که گاه دور از اختیار افراد است، زمانی پیش می‌آید که شخصی با پوشیدن جامۀ «پرومته»، خود را مسئول و متعهد در برابر توده‌ها می‌خواند و می‌شود یک روشن‌فکر، اما زمانی شرایط متفاوتی سبب می‌شود همین روشن‌فکر، تنها روشنگر باشد در نقش نویسنده، استاد دانشگاه یا بوروکراتی در تعامل با سیاست.

از این‌رو، من هم با این تعابیر احمد صدری موافقم که مفاهیمی چون روشن‌فکران و روشنگران، ابزارهای ذهنی هستند. در واقع مفاهیم، ادعای نمایندگی پدیدارهای واقعی و عام را ندارند و به‌طور چشمگیری مُهر علایق ارزشی و مقتضیات زمانه را می‌خورند.

اتفاقاً در دل سنت روشن‌فکر فرانسوی، ملاحظه می‌کنیم چگونه سیمون دوبووار واژۀ صاحب‌منصبان (ماندارین‌ها) را، که در این تمایز پیش‌گفته می‌بایست روشنگران یا اینتلی‌جنتسیا باشند، برای روشن‌فکران رادیکال فرانسه استفاده می‌کند. به این ترتیب، روشن‌فکر که خاستگاه تولید و توزیع دانایی داشت و در روند عقل مدرن، نمایندگی کسی را برعهده داشت که در پی نظم‌ دادن دستاوردهای فرهنگی جامعه است یا حداقل ناظر بر همین تعریف است، در سدۀ بعد، به یک چریک و انقلابی متعهد تبدیل شد. در مقابل، اینتلی‌جنتسیا با فراموش کردن جایگاه طبقاتی ضدانقلابی خود، چون میانجی قدرت و مردم، می‌توانست حرکت مصلحانۀ جامعه را مدیریت کند، اما به جامۀ اعتراض و انقلاب و قهر با سیاست درآمد.

* در دورۀ پهلوی، نخبگان فکری و فرهنگی به‌جای مقابله با حکومت پهلوی، تلاش کردند تا از طریق همکاری با آن، وضع موجود را بهبود بخشند. چه انگیزه‌ها و زمینه‌هایی می‌توانست این همکاری را موجه و مشروع سازد؟

مقدمتاً باید عرض کنم روشن‌فکرانِ دارای بینش تعهد اجتماعی و مخالف قدرت و همین‌طور آن گروه نخبگان فکری و فرهنگی که صورتی از همکاری با سیاست زمانه را پذیرفتند، در آن نقطۀ عزیمت «تاریخ بیداری» محصول دو زمینۀ مشترک بودند. به عبارت دیگر، زایش روشن‌فکری رادیکال ایرانی و روشنگران اهل تعامل با سیاست، محصول دو شرایط تاریخی مشترک بود. اول مواجهه از سر ناگزیری با تمدن غرب به‌ویژه با سویۀ نظامی آن که از قضا، هم آسیب‌زننده بود و هم بیدارکننده. از عباس‌میرزا گرفته تا میرزا صالح و آخوندزاده تا تقی‌زاده و فروغی به این آگاهی رسیده بودند که ایران عصرشان در مقابل غرب دیگر قدرت بزرگی نیست و متأسفانه نظام سنت قدمایی که امثال ملا هادی سبزواری و ملا احمد نراقی آن را نمایندگی می‌کردند، از پس فهم اندیشۀ نو برنمی‌آمد. برای همین، روشن‌فکری و روشنگریِ ما نه از درون اندیشۀ سنتی، بلکه از تلاش برای فهم تجدد پا به عرصۀ وجود گذاشت.

عامل دوم هم «بحران مشروعیت رژیم قدیم» بود. نخبگان فکری ایرانی آستانۀ مشروطه، به این مهم وقوف یافتند که در جامعۀ استبدادزده که از فقدان مالکیت، طبقات و حتی دموکراسی حداقلی رنج می‌برد، یا باید روشن‌فکری از جنس میرزا رضا کرمانی پیدا شود که می‌خواست شجرۀ خبیثه را قطع کند تا دیگر سیاست ایرانی چنین حاکمانی ثمر ندهد، یا مسیر تعامل و گفت‌وگو با قدرت را بپذیرد. امثال بدایع نگار، در مقطعی سیدجمال و ملکم‌خان و در دهه‌های بعدی تکنوکرات‌های دیوان‌سالاری از جنس فروغی و ساعد مراغه‌ای، از این نمونه‌اند. اما اگر بنا باشد بر دیگر انگیزه‌ها و زمینه‌های همکاری روشن‌فکران دورۀ پهلوی اول و دوم تمرکز کنیم، جدای از دو پیش‌زمینه‌ای که پدیدارکنندۀ نخبگان فکری بوده (بحران رژیم کهن و مواجهه با رویۀ غرب مداخله‌گر)، عوامل متعدد و قابل تأمل دیگر، سهمی در این امر داشتند که این گروه‌ها بتوانند آرمان‌های خود را پی بگیرند. نقل کرده‌اند از ملکم‌خان که در حجت آوردن برای همکاری با شاه (سیاست)، که خودکامه هم بود، می‌گفت: «باشد، هرچه هست، شکر خدا که شاه خودمان و ایرانی است!»

انگیزۀ سوم این همکاری وامدار شرایط بیرونی بود. نیک می‌دانیم که کانون‌های فکر و اندیشۀ ایرانی عموماً بیرون از مرزهای ایران در تفلیس، استانبول، قاهره و لندن بود. آن‌ها به‌تجربه درمی‌یافتند که جماعت نخبۀ این مناطق برای پیشبرد برنامه‌های خود، به سیاست حاکم تکیه می‌کنند. در معنای وسیع‌تر، نهادهای حکومتی از عناصر مهم بسط توسعۀ فرهنگی و سیاسی می‌توانستند باشند.

انگیزۀ چهارم، گفتمان زمانه بود که ایدۀ حمایت از «استبداد روشن‌فکری» را سکۀ زمانه کرده بود. از امپراتوری روسیه و بیسمارک در آلمان تا موسولینی و آتاتورک، شاهد زمینه‌های این همکاری میان اهل فکر و سیاست‌مداران بوده‌ایم. فردی فرهیخته چون ملک‌الشعرای بهار، حتی اقتدار سیاسی را لازمۀ پیشرفت و تمدن می‌دانست. در همین راستا، سرخوردگی روشن‌فکران نسل اول از ناکامی مشروطه و گرایش تدریجی ایشان به ملی‌گرایی یکپارچه و به‌قول فرزین وحدت، نیاز به وجوه اثبات‌گرایی مدرنیت، ایدۀ نزدیکی به قدرت را تقویت کرد. کلیدواژۀ این پیوند، «وحدت ملی» بود. به‌ویژه نخبگان معروف به «برلنی‌ها»، از طریق مجلاتی چون «کاوه»، «ایرانشهر» و «آینده»، پیرامون این شعار گرد آمدند: «ترویج تمدن اروپایی در ایران، مبارزه با تعصب و تحجر و خدمت در راه حفظ ملیت، حکومت و وحدت ملی.»

عامل پنجم در زمینه‌های همکاری با حکومت، مقابله با گفتمان روشن‌فکری رادیکالی بود که حال با تأسی به مارکسیسم به‌ویژه نسخۀ «سوسیالیسم واقعاً موجود در روسیه»، در حال گسترش در ایران بود. به‌زعم برخی نخبگان فرهنگی، این گسترش می‌توانست از جنبه‌های گوناگون مهلک باشد. لذاست که از تقی‌زاده، محمود افشار و جمالزاده تا احسان طبری، شایگان، سید حسین نصر و زرین‌کوب، ما شاهد رگه‌هایی از مخالفت با روشن‌فکران مارکسیست و در عین حال حمایت از تمدن ایران و میراث کهن بوده‌ایم که می‌توانست ارتباط نهاد قدرت و روشن‌فکران را تقویت کند.

مسائلی چون میل به صنعتی ‌شدن، علم، فناوری، توجه به نقش زنان و به‌ویژه آنچه با تسامح می‌توان «ایدئولوژی توسعه‌گرایی» نامید هم مزید بر علت شد و توجه برخی از چهره‌های فکری را به‌سمت حاکمیت برانگیخت. گویا بدیع‌الزمان خراسانی در «آینده» قصیدۀ بلندی در مدح تکنولوژی و راه‌آهن می‌نویسد یا تقی‌زاده خطاب به حکومت علاقه‌مند به توسعه می‌گفت خوب است از ایرانیان به‌جای تکنیسین‌های خارجی استفاده شود. اضافه می‌کنم پرنسیپ و پراتیک این نخبگان در سویۀ ایجابی بر حکومت تأثیرگذار بود. تحکیم هویت ملی، بسط مجاری دانش و صنعت، علاقه به فرهنگ ایرانی با خصلت نوستالژی بر گذشتۀ ایران، از جمله مؤلفه‌هایی است که می‌توانست توجه گروه‌هایی از اهالی فرهنگ را به خود جلب کند. در عین حال، می‌توان به‌راحتی تصور کرد روشن‌فکری که فکرت «میرزا رضا» را برای قطع شجرۀ خبیثۀ قدرت حاکم داشت یا چون آل‌احمد به اهل فکری که مخالف تعهد اجتماعی سیاسی بود می‌تاخت و ایشان را به «خرهایی در پوست شیر» تشبیه می‌کرد یا مثل مرحوم شریعتی اعتقاد داشت «یا بمیر یا بمیران»، با توسعه‌گرایی، تکنوکراسی و تجدد جور درنمی‌آمد. وضعیت برای روشن‌فکران چپ یا مارکسیسم به‌مراتب بدتر است. این افراد نه‌تنها هویت ملی را ملغمه‌ای بورژوایی می‌دانستند، بلکه در عین حال در پی خیال بی‌حقیقتی بودند که هیچ سازگاری با فرهنگ و میراث کهن ایرانی نداشت.

* برخلاف روشن‌فکران منتقد دولت که ادبیات نظری وسیعی را پدید آوردند، روشن‌فکران همراه دولت کمتر به تقابل نظری و مکتوب مستقیم با منتقدان پرداختند. علت این امر چیست؟

فرض کنیم این‌طور باشد. این مثل مقایسۀ ادبیات نظری وسیع روسو و کم‌نویسی دیوید هیوم است. آن‌وقت شما حق‌ به جانب روسو می‌دهید؟ درست است که روسو بیشتر تعهد اجتماعی داشت تا شر. او می‌خواهد انسان سالم وضع طبیعی (یا همان وحشی نجیب خود را) را از وضع آلودۀ شر و شرارت جامعۀ مدنی و سیاست رهایی بخشد و این مستلزم تولید آن همه ادبیات نظری و از قضا نه یک زندگی‌نامه، بل سه زندگی‌نامه در صدها صفحه بود، ولی مسئولیت و داوری دربارۀ پیامدها و عواقب آن، چه می‌شود؟ می‌گویند روسو کتابی به نام «قرارداد اجتماعی» نوشت. چاپ دوم کتاب او را با پوست کسانی که به چاپ نخست خندیدند، جلد کردند. اما هیوم کمتر به تقابل نظری و مکتوب، چه با دولت و چه با دوستی چون روسو پرداخت. در پیامد آثار هیوم، شاهد چیزی جز روشنگری و تعامل میان احساس و محیط پیرامون نیستیم. منظورم این است که حتی با قبول نگارش ادبیات نظری وسیع از جناح روشن‌فکران مسئول و متعهد، بهتر است به پیام‌های آن‌ها از صحبت اثرگذاری مثبت و منفی هم توجه کرد.

در این زمینه، من خیلی با دیدگاه ماکس وبر موافقم. او همیشه حدی از مشارکت و درگیری روشن‌فکران در زمینه‌های سیاسی را تشویق می‌کرد؛ چه‌بسا از ترس غلبۀ «روشنگران بوروکراتیک» که اهل همراهی با سیاست حاکم‌اند. پس بهتر است روشن‌فکر به‌دور از ساده‌لوحی و بی‌مسئولیتی باشد، اما این نگاه به جامعه و سیاست بهتر است نگرشی مسئولانه و به‌تعبیر آرنت در کتاب «حیات ذهن»، با داوری از جانب خویش و دیگران توأم شود. سیاست یک حرفه است و نمی‌توان و نباید با هیجان، سانتی‌مانتالیسم یا کار چریکی وارد آن شد.

حال تصور کنیم که روشن‌فکران رادیکال متعهد، ادبیات وسیع پدید آورده باشند که البته من شاهد مثال جدی در این زمینه ندیده یا نمی‌شناسم، اما همین میزان تلاش نظری ایشان را در ترازوی انصاف بسنجیم؛ اینکه این ادبیات نظری وسیع، به پرسش بنیادین جواد طباطبایی یعنی «تأمل دربارۀ انحطاط» چقدر توجه داشته است؟ از سوی دیگر، این تقابل با حکومت محصول چه میزان اطلاعات دست‌اول از فرهنگ ایرانی، میراث کهن و جهان‌زیست متکثر ایرانی و دستاوردهای ادبی و هنری آن بوده است. این تعهد و رسالت اجتماعی چه میزان متوجه سیاست‌شناسی و بسط لوازم دموکراسی شده و حتی در شعار «بازگشت به خویشتن» چه راهکارها و نظریه‌های جدی ارائه شده است؟ آل‌احمد در تأمل پیرامون ناکامی مشروطه یا معضلات دهۀ چهل شمسی، به‌سادگی روشن‌فکران را مسئول شکست می‌دانست. خود همواره از گفت‌وگوی با سنت و هویت نیاکانی فرار می‌کرد. چنان‌که در «سنگی بر گوری» (۱۳۴۲) ناتوانی خود را از پیوند بین نیاکان و فرزندگانش، به‌مثابۀ گسست در تداوم سنت تفسیر کرد. به قول فرزین وحدت، او سترونی خود را نفی گذشته و سنت تلقی می‌کرد و گذشته و سنت و میراث کهن را هیچ می‌دانست.

شوربختانه وقتی به کارنامۀ روشن‌فکران منتقد حکومت که مدام بر بیرق تعهد و مسئولیت تکیه می‌کردند، رجوع می‌کنیم، کمتر نشانی از تلاش برای تدوین و طرح بنیادین در باب دموکراسی و به همین نسبت اندیشه‌های فلسفی زیربنایی می‌بینیم. آن همه نشانه‌های برانداختن، تاختن و سوختن، کمتر به سیراب‌ کردن اندیشه‌های کهن‌سال درخت ما منجر شده است. به نظر می‌رسد گسترش پایه‌ای فلسفۀ سیاسی، دور شدن از اخلاق مطلق‌گرای ایدئولوژی‌اندیشی، رویکرد متعاملانه با سنت پویا و قبول مدارا و مدیریت با گفتمان، که در نسل جدید روشن‌فکران مشاهده می‌شود، می‌تواند زمینه‌ساز پیوند الگوهای نظری جدید روشن‌فکران ایرانی و ساختار قدرت باشد. فقه پویا، نواندیشی توأم با میانه‌روی، نقد جبرباوری و حفظ آرمان‌های اجتماعی، همه فرصت‌ها و امکاناتی برای پیوند وثیق و مبتنی بر دستاورد میان روشن‌فکران اهل نظر و فرهیختگان اهل عمل است.

* دورۀ پهلوی شاهد تأسیس نهادهای فرهنگی پرشماری بود که می‌کوشید از طریق برنامه‌ریزی‌های فرهنگی وسیع و دولتی، فضای ذهنی عمومی جامعه را با تجددگرایی مورد نظر حکومت پهلوی همراه کند. این برنامه‌ها تا چه اندازه موفق بودند و در صورت شکست، سهم دولت و روشن‌فکران وابسته به آن، هرکدام تا چه اندازه است؟

واقعیت آن است که جامعۀ ایرانی منجر به انقلاب مشروطه و به همین ترتیب منجر به انقلاب ۱۳۵۷، دارای نابسامانی‌هایی چون فقدان ساختارهای بنیادین و نبود نهادهای جامعۀ مدنی بوده است. با این همه، منصفانه باید گفت در مقاطع مختلف تاریخی، روشن‌فکران، روشنگران و نخبگان سیاسی در تاریخ یک‌صدسالۀ تجدد، سعی و جهد کرده‌اند تا اجزایی از نوگرایی را تحقق ببخشند. گاه این مهم ارادی بوده و محصول حضور هوشیار روشن‌فکران و نخبگانی چون امیرکبیر و فروغی، گاه آمرانه و از بالا بوده و وقت‌هایی هم توفیق اجباری از سر استیصال هزیمت در برابر غرب!

به هر روی، از سال صفر ورود به تجدد، ما برای کسب دستاوردهای مدرن، شاهد تلاش‌ها و همکاری‌هایی میان نهادهای سیاسی و نخبگان سیاسی و فرهنگی بوده‌ایم. به نظر می‌رسید موقعیت ما مانند کاری بود که عثمانی، روسیه و چین در ورود به دروازۀ تجدد می‌کردند. البته کار آن‌ها مداوم بوده است و از شرایط و موقعیت داخلی و جهانی بهتری سود برده‌اند، اما ما هم به فکر توپخانه و علم شیمی افتادیم، دانشجو فرستادیم، کتاب‌های افرادی چون پترکبیر و دکارت را ترجمه کردیم و نهادهایی چون دارالفنون، مدرسۀ علوم سیاسی، دانشگاه و حقوق عرفی را به راه انداختیم. حاکمیت وقت انگلستان با تأسیس «انجمن سلطنتی» خود از مساعدت روشن‌فکران و نخبگان بهره برد. ناپلئون با تأسیس پلی‌تکنیک یا انستیتو ناسیونال همین کار را کرد. با این پیچیدگی خود تجدد و هزارتوهای اماواگر در بافت جامعۀ ایران معاصر، به‌راستی چگونه می‌توان «خط‌کش پاسکال» برداشت و به‌دقت گفت چه اندازه این توفیق وجود داشته و شکست‌ها محصول کار چه کسانی بوده است؟ من تنها به برخی احتمالات از منظر خودم می‌پردازم، لیکن داوری با خوانندگان. این عوامل عمدتاً طولی و تاریخی و کلان هستند، ولی می‌توان در زیر پرسش شما در باب آن‌ها بحث کرد:

۱. وجود چندپارگی‌های آشتی‌ناپذیر میان روشن‌فکران و حکومت‌ها به‌ویژه حکومت پهلوی دوم و به همین ترتیب، اختلاف‌نظر بنیادین میان دو گروه روشن‌فکران مخالف حکومت و نخبگان متمایل به همکاری با حکومت.

۲. نقصان در بسط لوازم تجدد که به‌سرعت به‌سمت تقلید و قبول صرف، طی طریق کرد و چه در نزد اهالی فکر و از آن بیشتر حاکمیت سیاسی، از محتوای معرفت‌شناختی تهی شد. مُد جایگزین عقل نقاد شد و ما هرچند کثیری از نهادهای مدرن در اختیار داشتیم، اما با ذهنیت ماقبل مدرن دربارۀ خود و دیگری قضاوت کردیم.

۳. ما از افکار عمومی یا فرهنگ عامه هم صدمه دیدیم. حال این مشکل تاریخی است یا نبود فرهنگ سیاسی توسعه‌یافته، نمی‌دانیم، اما در طول دهه‌ها همین افکار عمومی، گاه با تزریق طعنه و تمسخرِ آمده از جانب روشن‌فکران ضدحکومت، به بسط نهادهای علمی و فرهنگی به دیدۀ تردید و توطئه نگریستند، اقدامات عباس‌میرزا را ریشخند کردند، دارالفنون را «دارالجنون» نامیدند و حامیان بسط نهادهای فرهنگی همین سال‌های اخیر را به وابستگی به اجانب و فکلی‌مآبی متهم کردند.

۴. منازعات ایدئولوژیک میان روشن‌فکران دارای بینش تعهد و رسالت اجتماعی با حاکمیت وقت و بازیچه فرض‌ کردن نخبگان فرهنگی با قدرت و برخی عوامل دیگر، سبب شد طرح تجدد و بسط لوازم آن مثل نهادهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی، نتواند چنان‌که باید و شاید، به پدیدارشناسی وجدان نگون‌بخت ایرانی منجر شود.

برای روشن‌فکران چپ ما، تاریخ حزب کمونیست ارزش و اهمیت بیشتری داشت تا فهم چرایی انقلاب مشروطه و برای حاکمیت سیاسی علاقه‌مند به ورود به دروازۀ تمدن، شبه‌مدرنیسم و برجسته کردن بخش‌های دستچین‌شدۀ نوگرایی و همین‌طور میراث گذشته بیشتر اهمیت داشت تا مدرنیت به‌مثابۀ گسترش عقل نقاد یا به قول آخوندزاده، «فن قرتیکا». مآلاً این تلاش‌ها و نهادها نه توانست ما را از خاطرۀ قومی بهره‌مند کند و نه از توانایی خلاق و آفرینشگر عقل. لذاست که با وجود دگرگونی‌های عمده در مبانی پیش‌گفته، نتوانسته‌ایم از فترتی که به آن دچاریم، رها شویم. به تعبیر داریوش شایگان، که تردیدی در ایران‌دوستی او نیست، ما هنوز در تعطیلات تاریخی هستیم. مانده میان گیومه، نه به کانون تفکر نقاد و تجدد اصیل راه یافته‌ایم و نه به خاطرۀ قومی خود دسترسی داریم تا پناه تنهایی و عسرتمان باشد. پس تفکر مدرن ما و ایضاً نهادسازی‌های گاه‌وبیگاه ما همواره بی‌محمل بوده است و ما شده‌ایم جامعۀ همیشه در حد فاصل سنت و تجدد!


مرتبط ها
ارسال نظر
chapta
حداکثر تعداد کاراکتر نظر 200 ميياشد .
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.

دو شرط برای استخدام معلمان حق‌التدریس

کشتن پدر با رگبار کلاشینکف از پشت‌بام همسایه

بهاره کیان‌افشار با گریم خاله سوسکه! +عکس

تیزهوشی طلافروش مشهدی، دزدان مسلح را فراری داد

دستگیری۲ معتاد شیشه ای که در پوشش مامورپلیس، سرقت مسلحانه می‌کردند

آیا نظام آموزشی به افراد سهمی برای حرف زدن می‌دهد؟

بحران سرقت های علمی در قاره سیاه

تقدیر از مؤسسه‌های برگزیده در ثبت و همانندجویی پایان‌نامه‌ها

دریافت مجوز راه اندازی ۱۴ آموزشکده‌ فنی و حرفه‌ای در کشور

کاهش ۵۰ درصدی احتمال زوال عقل با نوشیدن آب پرتقال

واکنش مهناز افشار به خبر احضارش به دادسرا + عکس

همسر زیبا بروفه درگذشت + عکس

مصرف آنتی‌بیوتیک در کودکی، خطر ابتلا به بیماری روحی را افزایش می‌دهد

ثبت نام بیش از ۴۰ هزار داوطلب در آزمون ارشد

عدم دخالت دیدگاه سیاسی افراد در جذب

جدیدترین مقررات نظام وظیفه برای داوطلبان آزمون دستیاری اعلام شد

برخورد بی‌سابقه پلیس فرودگاه تفلیس با یک زن ایرانی +تصاویر

۶ حقیقت جالب درباره چپ دست‌ها+ اینفوگرافیک

ارسال محموله‌های دراگون به ایستگاه فضایی بین‌المللی

پیش‌نویس سند تحول علوم انسانی بررسی شد

دانش‌آموختگان دانشگاه صنعتی امیرکبیر شناسایی می شوند

واکنش کاربران توئیتری به جریان سازش با هشتگ «بازی سازش»/داغ‌ترین هشتگ توئیتر فارسی شنبه‌شب

جمعیت انبوه دانشجویان در محل سخنرانی «رئیسی» +عکس

دانشگاه شریف دانشجو ارشد بدون کنکور پذیرش می کند

ایران هیچ وقت با آمریکا سازش نخواهد کرد/ مردم ایران تن به ذلت نمی دهند

آقایان به جای مذاکره با آمریکا به فکر منافع ملت و نظام باشند

بازی سازش/ عکس نوشت

سازشگران با آمریکا خائن هستند/ نباید چشمانمان را به روی ظلم ببندیم

اجرای دوره مشترک دکتری در دانشگاه های علوم پزشکی تهران و لبنان

رویا تیموریان و دخترش در اکران خصوصی یک فیلم +عکس

تذکر به خندوانه به خاطر دعوت این خواننده!

بازیکن سابق پرسپولیس: در بد شرایطی تیم را تنها گذاشتیم

راه‌اندازی رادیو ویژه سرویس مدارس

شرط ورود مؤسسات خصوصی به مدارس

افزایش سهم آموزش‌وپرورش از بودجه

واکنش جامعه جهانی به شبه‌علم نژادپرستانه

دختری که چت‌های خصوصی فوتبالیست‌ها را منتشر کرد

بهترین فناوری‌های پوشیدنی سال ۲۰۱۸ کدامند؟

با حضور سردار غیب‌پرور نمایشگاه دانش و پژوهش اقشار بسیج افتتاح شد/ رونمایی از 4 دستاورد علمی

آماده سفر به ایستگاه فضایی هستم

تولید سرنگ کاربردی در عمل آنژیوپلاستی

عکسی دیده نشده ازماموران لباس‌ شخصی‌ فرانسه!

اساتید دانشگاه خواجه نصیر برنامه ۵ ساله پژوهشی تدوین می کنند

آزمون فراگیر ارشد پیام نور ۲۳ آذر برگزار می شود

اعلام منابع آزمون رشته های دندانپزشکی در کنکور دکتری ۹۸

۲۳ آذر آخرین مهلت شرکت در جشنواره آموزشی و پژوهشی «ابن سینا»

الکسا از خودآموزی برای درک بهتر دستورات استفاده می‌کند

جهنم تغییرات اقلیمی در زهره، چه درس‌هایی برای زمین دارد؟

دانشجوی خودکشی کرده دانشگاه الزهرا کیست؟

جدیدترین مقررات نظام وظیفه برای داوطلبان آزمون دستیاری اعلام شد

شوخی اینستاگرامی رحمتی با روزبه چشمی +عکس

سرمربی ایتالیایی، رضا قوچان‌نژاد را تحقیر کرد

گروگان گیری در صندوق عقب ماشین سواری +عکس

تفریح لاکچری سید احمد خمینی حاشیه ساز شد +عکس

تهران گردی علی پروین و هرکول جیبی در سال ۵۲! +عکس

ارزان‌ترین خانه‌های کلنگی در کجای تهران قرار دارد؟

جنجال انتشار چت‌های خصوصی چند فوتبالیست معروف توسط یک دختر

رقم عجیب پرداخت حقوق در سایپا و ایران خودرو

روزشمار برای پایان یک معافیت سربازی

مساجد اشرافی؛ مخصوص پیرمردها و خالی از جوانان

چینی‌ها در ماه گوجه فرنگی می‌کارند

آزمایش تشخیص سریع و ارزان سرطان در آینده‌ای نه چندان دور

شناسایی رازهای مارمولکی که روی آب می‌دود

روند ذوب شدن یخ‌های گرینلند رکورد زد

نصب سریع‌ترین شارژرهای خودروهای برقی در کالیفرنیا

غروب امروز سیاره زحل را با چشم غیر مسلح رصد کنید

عرصه را بر آزاداندیشی تنگ نکنید

ایرانیان بزرگترین کتاب‌خوانان در جهان هستند

ترسیم چشم‌اندازهای روشن برای علوم انسانی در کشور

تفاوت افکار و سلیقه‌ها نعمت است

شهیدی که صدام برای سرش جایزه گذاشت +عکس

تور بارداری به مقصد ترکیه!

روش عجیب زن چینی برای تست علاقه شوهرش +عکس

موشک فالکون 9 اسپیس ایکس برای نخستین بار در فرود روی زمین ناکام ماند

روز پرکار دانشگاه تهران/ رئیسی، جلیلی و قالیباف مهمان دانشگاه‌ها می‌شوند

کشف قدیمی‌ترین نمونه ابتلا به طاعون در جهان

اطلاعیه دانشگاه الزهرا درباره واقعه امروز

درمان ۳ نوع سرطان با داروهای اعصاب و روان

سلفی جالب نقی سریال پایتخت با پسرش +عکس

تذکر جدی پلیس فتا به مدیران دو سایت معروف خرید و فروش

تفریح لاکچری سید احمد خمینی حاشیه ساز شد +عکس

محصول جدید ایران خودرو برای عرضه به نمایندگی ها معرفی شد + عکس

انتشار تصویر تروریستی که خود را در چابهار منفجر کرد

صحنه تصادف در جاده رامسر در سال ۱۳۱۲ +عکس

نوجوان ۱۷ ساله در استادیوم ورزشی خود را حلق آویز کرد

صبحانه در دمای منفی ۷۰ درجه +عکس

واکنش تند خواهر رونالدو به عدم اهدای توپ طلا به برادرش! عکس

مونالیزای واقعی پیدا شد! + عکس

ماجرای یک عکس معروف

ورودی اصلی ستاد فرماندهی ناجا در چابهار +عکس

جنجال یک فوتبالست در سعادت آباد!

دستگیری یک فوتبالیست معروف از داخل تانکر آب! +جزئیات

پسر ۱۹ ساله با ضربات چکش پدرش را کشت و جنازه او را آتش زد

داور جنجالی بازی ایران و عراق سرانجام سکوتش را شکست

تذکر به خندوانه به خاطر دعوت این خواننده!

«برگر خاویار» ۲۵۰ هزار تومانی در لواسان +عکس

جدایی دو بازیکن سرشناس از استقلال قطعی شد

چرا به چابهار حمله تروریستی شد؟ +عکس

دستگیری مردی مرموز با ۵۰ اسکلت انسان در ایستگاه راه آهن +عکس

عملیات ساخت بزرگترین مجتمع تجاری، فرهنگی و ورزشی غرب تهران از سر گرفته شد

لغو پیامک های تبلیغاتی ایرانسل و همراه اول

انتقاد اشکان خطیبی از پخش مجدد یک برنامه +عکس

نگاهی به آخرین قیمت خودرو در بازار تهران + جدول

شرایط فروش فوری محصولات ایران خودرو +عکس

گیاهی که 20 برابر لیمو ویتامین سی دارد

دیدار عاشقانه منصوریان و برانکو در استادیوم آزادی+عکس

دانشگاه آزاد: ازدواج کنید، از شهریه معاف شوید

تنها کوروت C6 پلاک ملی ایران +عکس

نامه انیشتین ۲.۹ میلیون دلار فروخته شد + عکس

آتش سوزی در برج رز مال، غرب تهران +عکس